Đề cương ôn tập học kì 1 – Khoa học tự nhiên 7

Đề cương tham khảo; phạm vi cụ thể có thể khác nhau theo kế hoạch dạy học của từng trường.

A. Kiến thức trọng tâm

1. Nguyên tử – nguyên tố hoá học

Nguyên tử gồm hạt nhân (chứa proton mang điện dương, neutron không mang điện) và vỏ electron mang điện âm. Nguyên tử trung hoà về điện: số proton = số electron.
Khối lượng nguyên tử tính bằng đơn vị amu, xấp xỉ bằng số proton + số neutron.
Nguyên tố hoá học là tập hợp những nguyên tử cùng số proton trong hạt nhân.

2. Bảng tuần hoàn

Các nguyên tố xếp theo chiều tăng dần điện tích hạt nhân. Chu kì là hàng ngang (số lớp electron), nhóm là cột dọc.
Phân loại: kim loại, phi kim, khí hiếm.

3. Phân tử – liên kết – hoá trị

Đơn chất tạo từ một nguyên tố; hợp chất tạo từ hai nguyên tố trở lên.
Liên kết ion (thường giữa kim loại và phi kim), liên kết cộng hoá trị (giữa các phi kim, dùng chung electron).
Quy tắc hoá trị với hợp chất $\text{A}_x\text{B}_y$: $x \cdot a = y \cdot b$ ($a, b$ là hoá trị của A, B).

4. Tốc độ

$v = \dfrac{s}{t}$; $1$ m/s $= 3{,}6$ km/h; đồ thị quãng đường – thời gian; tốc độ và an toàn giao thông.

5. Âm thanh

Âm do các vật dao động phát ra, truyền được trong chất rắn, lỏng, khí; không truyền được trong chân không.
Tần số là số dao động trong $1$ giây, đơn vị héc (Hz). Tần số càng lớn, âm càng cao (bổng); biên độ càng lớn, âm càng to.
Tai người thường nghe được âm có tần số từ khoảng $20$ Hz đến $20\,000$ Hz; dưới $20$ Hz là hạ âm, trên $20\,000$ Hz là siêu âm.
Phản xạ âm, tiếng vang; vật phản xạ âm tốt (mặt cứng, nhẵn) và kém (mềm, xốp, gồ ghề).

B. Bài tập mẫu có lời giải

Bài 1. Nguyên tử X có $8$ proton và $8$ neutron. Cho biết số electron, khối lượng nguyên tử gần đúng và tên nguyên tố.

Lời giải. Số electron = số proton = $8$. Khối lượng xấp xỉ $8 + 8 = 16$ amu. X là oxygen (O).

Bài 2. Tính khối lượng phân tử của $\text{CO}_2$ và phần trăm khối lượng oxygen trong hợp chất (C = 12, O = 16).

Lời giải. $M = 12 + 2 \cdot 16 = 44$ amu. $\%\text{O} = \dfrac{32}{44} \cdot 100\% \approx 72{,}7\%$.

Bài 3. Lập công thức hoá học của hợp chất tạo bởi Al (hoá trị III) và O (hoá trị II).

Lời giải. Gọi công thức $\text{Al}_x\text{O}_y$. Theo quy tắc hoá trị: $x \cdot \text{III} = y \cdot \text{II}$, nên $\dfrac{x}{y} = \dfrac{2}{3}$; chọn $x = 2$, $y = 3$. Công thức: $\text{Al}_2\text{O}_3$.

Bài 4. Xác định hoá trị của N trong $\text{NH}_3$ (H hoá trị I).

Lời giải. $1 \cdot a = 3 \cdot \text{I}$ nên N có hoá trị III.

Bài 5. Một người đi xe đạp được $9$ km trong $45$ phút. Tính tốc độ theo km/h và m/s.

Lời giải. $45$ phút $= 0{,}75$ h; $v = \dfrac{9}{0{,}75} = 12$ km/h $= \dfrac{12}{3{,}6} \approx 3{,}33$ m/s.

Bài 6. Một vật dao động $1200$ lần trong $4$ giây. Tính tần số. Tai người có nghe được âm này không?

Lời giải. $f = \dfrac{1200}{4} = 300$ Hz, nằm trong khoảng $20$ Hz – $20\,000$ Hz nên tai người nghe được.

Bài 7. Tàu phát sóng siêu âm thẳng xuống đáy biển, sau $2$ s thu được sóng phản xạ. Biết tốc độ siêu âm trong nước biển là $1500$ m/s. Tính độ sâu của biển.

Lời giải. Sóng đi xuống rồi đi lên nên quãng đường là $2h = v \cdot t = 1500 \cdot 2 = 3000$ m. Độ sâu $h = 1500$ m.

C. Lưu ý khi làm bài

Đổi đơn vị thời gian về giờ hoặc giây trước khi tính tốc độ.
Bài tiếng vang, đo độ sâu: nhớ chia đôi quãng đường âm đi được.
Lập công thức hoá học xong cần kiểm tra lại bằng quy tắc hoá trị.