Thuật toán và mô tả thuật toán bằng sơ đồ khối – Tin học 6
Cập nhật 17/10/2026 · 0 lượt xem
1. Thuật toán là gì?
Thuật toán là một dãy hữu hạn các chỉ dẫn rõ ràng, có thể thực hiện được, để giải quyết một vấn đề hoặc hoàn thành một nhiệm vụ. Mỗi thuật toán có:
- Đầu vào (Input): thông tin cho trước.
- Đầu ra (Output): kết quả cần đạt được.
Ví dụ: Thuật toán tính diện tích hình chữ nhật có đầu vào là chiều dài $a$, chiều rộng $b$; đầu ra là diện tích $S = a \times b$.
Trong đời sống có nhiều “thuật toán”: các bước nấu cơm bằng nồi cơm điện (vo gạo, cho nước, đặt nồi vào, bật nút nấu, chờ chuyển sang chế độ giữ ấm) hay quy trình rửa tay đúng cách.
2. Mô tả thuật toán
Có hai cách thường dùng: ngôn ngữ tự nhiên (liệt kê các bước bằng lời) và sơ đồ khối (dùng hình vẽ và mũi tên).
Các kí hiệu trong sơ đồ khối
| Hình | Ý nghĩa |
|---|---|
| Hình elip (ô van) | Bắt đầu hoặc kết thúc thuật toán |
| Hình chữ nhật | Một bước xử lí, tính toán |
| Hình thoi | Điều kiện cần kiểm tra (đúng/sai) |
| Hình bình hành | Nhập dữ liệu vào hoặc đưa kết quả ra |
| Mũi tên | Hướng thực hiện tiếp theo |
3. Ba cấu trúc điều khiển cơ bản
a) Cấu trúc tuần tự
Các bước được thực hiện lần lượt từ trên xuống. Ví dụ tính chu vi hình chữ nhật: Bước 1 – nhập $a, b$; Bước 2 – tính $C = (a + b) \times 2$; Bước 3 – đưa ra $C$.
b) Cấu trúc rẽ nhánh
Thực hiện các bước khác nhau tùy theo một điều kiện đúng hay sai. Ví dụ tìm số lớn hơn trong hai số:
- Bắt đầu (elip).
- Nhập $a, b$ (hình bình hành).
- Kiểm tra “$a \gt b$?” (hình thoi). Nếu đúng: gán $m \leftarrow a$; nếu sai: gán $m \leftarrow b$ (hình chữ nhật).
- Đưa ra $m$ (hình bình hành).
- Kết thúc (elip).
Với $a = 7$, $b = 12$: điều kiện $7 \gt 12$ sai nên $m = 12$; kết quả in ra là $12$.
c) Cấu trúc lặp
Một số bước được thực hiện lặp lại nhiều lần. Có hai kiểu: lặp với số lần biết trước và lặp khi điều kiện còn đúng.
Ví dụ: tính tổng $S = 1 + 2 + \ldots + n$ với $n = 5$.
- Gán $S \leftarrow 0$, $i \leftarrow 1$.
- Nếu $i \le n$ thì: $S \leftarrow S + i$, $i \leftarrow i + 1$, quay lại bước 2. Nếu $i \gt n$ thì sang bước 3.
- Đưa ra $S$.
| Lần lặp | 1 | 2 | 3 | 4 | 5 |
|---|---|---|---|---|---|
| $i$ trước khi cộng | 1 | 2 | 3 | 4 | 5 |
| $S$ sau khi cộng | 1 | 3 | 6 | 10 | 15 |
Khi $i = 6 \gt 5$, vòng lặp dừng; kết quả $S = 15$.
4. Lưu ý – sai lầm thường gặp
- Viết các bước mơ hồ như “làm cho đúng”, “tính cho xong” – một chỉ dẫn trong thuật toán phải rõ ràng, thực hiện được.
- Quên điều kiện dừng ở cấu trúc lặp khiến thuật toán chạy mãi không kết thúc.
- Dùng nhầm hình: điều kiện phải đặt trong hình thoi và có hai nhánh “đúng”, “sai”.
5. Tự kiểm tra
- Xác định đầu vào, đầu ra của thuật toán kiểm tra một số là chẵn hay lẻ.
- Với thuật toán tính tổng ở trên, nếu $n = 4$ thì kết quả là bao nhiêu? (Đáp số: $10$.)